Manşet

Köşe Yazısı: BİR AYASOFYA MESELESİ…

Ayasofya Camii, dünya çapında üne sahip muhteşem bir mimari eser olarak bilinir. 916 yıl boyunca kilise, 482 yıl boyunca cami olan bu yapı, neden bu kadar büyüktür? Her yıl milyonlarca turist tarafından ziyaret edilen bu yapının özellikleri nelerdir? Günümüzde Cami olarak kullanılan bu yapı inşa edilirken ne tür zorluklarla karşılaşılmıştır?

Ayasofya, Roma döneminde yapılmış katedral bir kilisedir. Yangın, deprem gibi çeşitli felaketlerle yüz yüze gelmiştir. 3. Kez 1532 yılında döneminin kralı Justinianous tarafından o döneme kadar yapılmamış en görkemli kilise yapılması istenmiştir. Anthemios ve Yaşlı Isidonos tarafından tasarlanması istenilen bu katedral yapının 4 payandası, yanlarında geçiş için açıklıklar ve tüm payandaların üzerinde kubbe olması istenmiştir.

  • Kubbenin 56m gibi devasa bir yükseklikte olması istenmiş fakat bunu o dönemin koşullarında yapmak oldukça güç olmuştur. Kubbeyi desteklemek için yanlara köşelikler konulması ve bu köşeliklerin kubbe ağırlığını zemine vermesi amaçlanmıştır. Bu döneme kadar kubbe ilk kez böyle inşa edilecektir ve ne ile karşılaşılacağı bilinmemektedir.
  • Devasa kemerler yapma isteği de çeşitli problemlere yol açmıştır. Çünkü kemer üzerine binen yük artıkça kemerler aşağıya doğru çöker ve tavan dışa doğru çöker. Buna çözüm olarak kemerlerin iki ucuna da bir uzantı bölümü eklenmiş ve bu eklentilerin tavanı yarım kubbe ile kaplanmıştır. Bu da kilise uzunluğunu arttırmıştır.

 

Öne sürülen bu çözüm yollarının yapılması için hafif malzeme kullanılması gerekmektedir. Fakat bu malzemeyi o dönemin koşullarında bulmak ve getirtmek zordur. Rodos’tan kil içerikli, hafif, gözenekli ve kimyasal yapısı farklı tuğlalar getirtilmiştir. Büyük kemerleri inşa etmek için işçilere tuğla ve harçla ahşap iskelet hazırlanmıştır.

Kubbeyi oluşturan kemerler, kubbeyi oluşturan payandaların içine inşa edilmiş, sıra halinde desteklenen kolonlarla ikinci kat inşa edilmiştir.4 büyük ayağın (payandanın) kubbe ağırlığını emeceği düşünülmüş fakat burada büyük bir hesap hatası yapılmıştır. Eğer kemerlerin geçmesi için payandalara delikler açılırsa; payandalar zayıflar, kemelerin yatay itişine direnemez. Bunu engellemek için köşelerden kısılmış, ikinci kattaki sütunlar küçültülmüştür. Ama önceki yapmak istediklerinin izleri günümüzde hala mevcuttur.

Kemerler yükseldikçe ağırlıkları payandaları güçsüzleştirmiştir. Baskı arttıkça payanda içine tahkimat kemeri örülme kararı alınmış, bu da kemerlerin şeklini bozmuştur. Çözüm olarak payanda ayaklarının yüksekliği arttırılıp destek sağlanmış, ana payandalara dışa doğru eklenen çıkıntılar yapılmıştır. Bu kısa sürede bulunan bir çözümdür. Her yüzyılda bu destekler artmış ve temelin kare hali bozulmuş, kubbenin silindir yapılması zorlaşmıştır. Çözüm olarak bir silindir temelin üzerinde elips kubbe yapmayı öngörmüşlerdir.

Kubbe yerleştirilmiş kilisenin iç dekoru yapılmıştır. Duvar ve zeminler mermerle kaplanmış, sütunlar itinayla oyulup süslenmiş, altın mozaik kaplamalar yapılmıştır. 6 yılda katedral tamamlanmıştır.

20 yıl sonra deprem olmuş ve kubbe çökmüştür. Asıl sorunun kubbenin elips olması değil kubbe altına yapılan silindirik taban ve bu tabana açılan pencere boşluklarının olduğu fark edilmiştir. Genç İsidonos, sorunun temelini fark etmiş, silindir tabanı kaldırıp kuzey ve güney kısımları yeniden tasarlamıştır. Sağlam olması için yarım daireleri, bulunduğu destek kirişlerinin açısına uygun biçimde tasarlamıştır.

Yapıyı depreme ve tüm zayıflıklara karşı korumak için her şey yapılmıştır. Çatlaması muhtemel yerlere pencere açıklıkları yapılmıştır. Deprem etkisini azaltmak için sütun temelinde ve tavanında kurşun kullanılmıştır. (Kurşun, sütunun ileri-geri esnemesine izin veriyor.) Kullanılan tuğla ve harcın aynı malzemeden yapılması, birbiriyle iyi kaynaşmasını sağlamıştır.

  1. Ayasofya’daki yenilikler geleneksel bazilikal plan ve merkezi kubbeli planın bir arada kullanılmasıdır. Ayasofya, kubbe geçişi ve taşıyıcı sitem özellikleri ile mimarlık tarihinin en önemli eserlerindendir.

 

Yazan: LİLA

Mail: [email protected]

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu