İlim, âlim, muallim ve âlem… Aynı kökten filizlenen bu kelimeler, yalnızca dilin imkânlarını değil, bir medeniyetin düşünce atlasını da birbirine bağlar. İlim, hakikati idrak etme cehdidir. Âlim, o ağır hakikati omuzlayan ve derinleştiren gönüldür. Muallim, ilmi satırlardan satırlara taşıyan, onu çoğaltarak yaşatan köprüdür. Âlem ise, tüm bu bilme ve öğretme çabasının içinde anlam kazanan o büyük, nizamlı varlık düzenidir.
Bu yüzden ilim, yalnızca kütüphane raflarında mahpus bir bilgi yığını değildir; insanla nefes alan, insanla kıyam eden bir mirastır. Bilgi kâğıt üzerinde doğabilir ama asıl ömrünü zihinlerin ve kalplerin dehlizlerinde sürdürür.
Bir toplumun gerçek gücü, çoğu zaman gözle görülmez. Görkemli köprüler, yüksek binalar ve geniş yollar bir memleketin vitrini olabilir; fakat o milletin ruhunu asıl ayakta tutan şey, sessizce verilen emeklerdir. Sınıfında sabırla hakikati anlatan bir öğretmen, kütüphanesinin sessizliğinde tek bir satırın peşinde ömrünü eriten bir akademisyen, satırlarıyla bir milletin uyanık kalma davasını omuzlayan bir yazar… İşte bunlar, bir toplumun görünmeyen mimarlarıdır. Çünkü ilim sadece akademik bir veri değil; hayat bilgisidir, tecrübedir ve hepsinden öte hikmettir. Âlimler ise sadece "bilen" değil, geçmişi bugüne tercüme eden ve yarınlar için yol açan canlı hafızalardır.
Tam da bu nedenle bir âlimin kıymeti, aslında bir milletin istikbaline biçtiği değerdir. Onların varlığı bugünü aydınlattığı kadar, yarının karanlığına da ışık tutar. Bir âlimin kaleminden dökülen mürekkep, bazen yıllar sonra bir gencin zihninde en kördüğüm kapıları açan bir anahtara dönüşür. Bir hocanın kürsüden bıraktığı bir cümle, bir talebenin ömürlük rotasını çizebilir. İlmin en büyük mucizesi de buradadır: Sessizce büyür, nesiller boyu yol alır.
Bugün kaybettiğimiz İlber Ortaylı, işte tam da böyle bir hafızaydı. Bazı insanlar yalnızca kendi takvimlerini yaşamazlar; mensup oldukları kültürün asırlık kronolojisini omuzlarında taşırlar. Geride bıraktığı devasa külliyat, titizlikle işlenmiş tarih bilinci ve o keskin zekâsı artık milletimizin ortak hafızasına emanettir. Onun varlığı bir dönemin tanıklığı, sözleri ise bir medeniyetin yankısı gibidir.
Eskiler boşuna dememişlerdir: "Âlimin ölümü, âlemin ölümü gibidir." Çünkü bugün sadece bir faniyi değil, tarih yolunda devleşen bir kütüphaneyi, bir bakış açısını, bir dünyayı uğurluyoruz. Unutmamalı ki; bir âlim ölünce sadece bir nefes kesilmez, bir hafıza eksilir; o hafıza eksilince de koca bir âlem sessizliğe bürünür. Ancak o hafızanın bıraktığı derin iz, bizlere yol göstermeye ve geleceğimizi aydınlatmaya devam edecektir.
Tarihin yaşayan dili sustu, ama yazdıkları ebediyen konuşacak. Mekânı cennet, milletimizin başı sağ olsun.