Milli Mücadele döneminde Anadolu’nun farklı bölgelerinde çıkan ayaklanmalar, Ankara Hükümeti’nin karşı karşıya kaldığı en önemli sorunlardan biri oldu. Düzce-Bolu Ayaklanması 13 Nisan 1920’de başladı ve kısa sürede geniş bir bölgeye yayıldı. TBMM, ayaklanmanın bastırılması amacıyla farklı millî kuvvetleri bölgeye sevk etti. Çerkes Ethem kuvvetleri de bu süreçte görevlendirilen birlikler arasında yer aldı.
Kütahya’da yeni bir milis gücü oluşturuldu
Yaşar Saygılı’nın tarih araştırmasında aktardığına göre, Etem Bey’in Kütahya’daki temsilcilerinden Jandarma Yüzbaşısı İsmail Hakkı Bey, daha sonra “Çolak İsmail Hakkı” adıyla anılan isimlerden biri oldu.
Saygılı’nın anlatımına göre İsmail Hakkı Bey, dönemin yokluklarına ve siyasi belirsizliklerine rağmen Kütahya’da kısa sürede disiplinli bir Milis Alayı oluşturdu.
Birliğin oluşturulmasında askerlerin fiziksel özelliklerinden kıyafetlerine kadar titiz bir seçim yapıldığı, milislerin düzenli bir askerî birlik görünümüne kavuşturulduğu ifade edildi.
Eskişehir’de dikkat çeken geçit
Aktarıma göre Kütahya’da oluşturulan birliğin ünü kısa sürede Eskişehir’e kadar ulaştı. Bolu bölgesindeki ayaklanmaların bastırılması için sevk edilmesi planlanan birlik, Eskişehir’de gerçekleştirilen geçit sırasında görünümü ve disipliniyle dikkat çekti.
Döneme ilişkin resmî ve akademik kaynaklar, 1920’de Bolu-Düzce hattındaki ayaklanmaların bastırılmasında Çerkes Ethem kuvvetleri, Refet Bey birlikleri ve çeşitli millî müfrezelerin görev aldığını doğruluyor. Ancak Saygılı’nın aktardığı Kütahya’da kurulan milis alayına ilişkin ayrıntılı tasvirler, paylaşılan tarihsel anlatıma dayanıyor.
Sert yöntem iddiaları da gündeme geldi
Saygılı’nın paylaşımında, milis alayının teşkil edilmesi sırasında Kütahya ve çevresinde sert yöntemler uygulandığına ilişkin dönemin bazı söylentilerinin bulunduğu da ifade ediliyor.
Bu noktada kaynaklar arasında ayrım yapmak gerekiyor. Çerkes Ethem kuvvetlerinin 1920’de bazı ayaklanmaların bastırılması sırasında oldukça sert uygulamalara başvurduğu tarihsel kaynaklarda yer alıyor; ancak bu uygulamaların tamamını doğrudan İsmail Hakkı Bey’in Kütahya’daki milis teşkilatlanmasına bağlayan ayrıntılar için ek arşiv belgeleri gerekiyor.
Kütahya 1920’nin sonunda yeniden kritik merkez oldu
Kütahya, aynı yılın ilerleyen dönemlerinde bu kez Çerkes Ethem ile TBMM arasındaki siyasi ve askerî krizin merkezlerinden biri haline geldi. Kültür ve Turizm Bakanlığı kronolojisine göre 27 Aralık 1920’de Çerkes Ethem Ayaklanması başladı, 29 Aralık’ta ise Kütahya TBMM kuvvetlerinin kontrolüne geçti.
Yaşar Saygılı’nın “Milli Mücadele’de Kütahya İsyanları” başlıklı çalışmasının ilk bölümünde anlatılan İsmail Hakkı Bey ve milis alayı, dönemin Kütahya’sındaki askerî teşkilatlanmanın dikkat çekici başlıklarından biri olarak öne çıkıyor.
