● Saray Mahallesi
● Saray Cami
● Saray Hamamı
Şehrimizdeki bu isimlerin her biri 700 yıllık tek bir sebebe dayanıyor; ama bu sebep 2026 yılının Haziran ayında kesinleşti.
Evliya Çelebi, Kütahya mahallelerini sayarken cümleye şöyle başlar; “Evvela Saray Mahallesi…” Yüzyıllarca kaynaklarda geçen bu isim bugün de kullanılmaktadır. Adliyenin, Kütahya Lisesi’nin, Yeşil Cami’nin olduğu bölge bu mahallenin başladığı yerdir. Etrafında Ali Paşa, Servi, Mecidiye ve Maltepe mahalleleri ile çevrilidir.
Çocukluğumdan itibaren kitabevinde Germiyan Sarayı’nın nerede olduğunun tartışıldığı konuşmalara tanık olurdum. Yıllar geçti. Muhteşem Yüzyıl dizisinde ekrana arada bir Kütahya manzarası gelirdi. Bu dönemde de Kütahya Sarayı’nın nerede olduğu konuşuldu. Düşünün, yüzyıllarca Kütahya’da bir saray var, nesiller boyu insanlar tanık oluyor ve daha çok geçmeden öyle bir gün geliyor ki sarayın nerede olduğu tartışma konusu oluyor. Dünya’da yapılanlar ne kadar geçici ve belgelemek, kayıt altına almak ne kadar da önemli.
Felsefe’de “Ockham'ın usturası” denilen düşünce metodu ile basitçe derdim ki; “İşte Saray Mahallesi, başka yerde aramaya gerek yok.” Bana derlerdi ki; “Fuat Paşa’nın yaptırdığı Hükümet Sarayı nedeniyle bu ismi almış olması gerekir.” Hükümet Sarayı, bildiğiniz gibi şimdi Adliye olarak kullanılan mavi büyük taş muazzam bina. Kayıtlarda ve resmiyette “Hükümet Sarayı” ama halkımız daima “Saray” demiş. Yakupoğlu’nun anılarında böyle yazıyor.
2022 yılında Ensar Bekir Nazlı’nın “Kütahya 1413” isimli kitabı için Germiyan Sarayı’nı çizmem gerekiyordu; ama sarayın yeri en tartışmalı konu. İçgüdüsel olarak yine Kütahya Lisesi’nin, Hükümet Sarayı’nın, o zamanlar cumartesi pazarı olan bölgeye sarayı çizdim. Bu kitaptan sonra, bu şehirde sarayın yerinin bile bilinmemesi gibi konuları dert edinip KÜTOPYA projesine başladık ve her şeyi hem tespit edip hem kayıt altına alma sürecimiz ortaya çıktı.
Bu projeye mühendisliği dahil ederek Kütahya’nın Psikocoğrafyasını çıkarmak için şehrin tarihi rotalarını belirledik. İsmail Germiyanoğlu ile birlikte tarihte komşu bölgelerden gelen rotaları tespit ettik. Ben bu rotaların birbirine kesiştiği en kısa, en az enerji harcayan güzergahları belirledim. Kale kapılarına giden yollar, çarşıya ulaşan rotalar. Bu projede çok müthiş keşifler yapıldı, bunlardan biri de sarayın yeri olacaktı.
Bu rotaların bir kısmı tarihi caddelerimiz ve sokaklarımız çıktı. Çarşının yeri her dönem kaçınılmaz olarak orada olmalıydı. Meydan Cami’nin yeri muazzamdı. Cumhuriyet Caddesi, binlerce yıllık bir rota olmalıydı. Şehrin tüm süreci düşünüldüğünde Bizans’tan Selçuklu’ya, Gemiyan’dan Osmanlı’ya kadar her dönem önemli olmuş olması gereken üç yer vardı; Ahi Mustafa bölgesi (Kapan Köprüsü, Dönenler, Çinili Çeşme ve Ulu Cami arası), Balıklı (Balıklı Cami, Balıklı Tekkesi, Balıklı Hamamı, Barbaros Okulu, Molla Bey Konağı vs.) ve Aşağı Çarşı (Takvacılar Cami, Sadettin Cami, Pirinç Hanı, Çukur Han, Biber Hanı, Şapçı Hanı vs.).
Bu üç bölge simülasyonumuza göre tarih boyu önemli olmalıydı ve gerçekten de şehrimizde en çok tarihi eser bulunan dört bölgeden üçü bu bölgeydi. Dördüncü bölge neresiydi; Saray Mahallesi. Saray Mahallesi, simülasyonumuza göre tarihteki ana rotalar üzerinde olmadığı halde şehrimizde en çok tarihi eser bulunan bölgelerden biriydi.
Bu da bu bölgenin yoğun olması için ekstra bir sebep olması gerektiğini ortaya koyuyordu; Germiyanoğlu’nun sarayını buraya yaptırmasının bu sebep için yeterli sebep olduğunu düşündüm. Sonra belgeselini de yaptığımız 10 sebep daha derledim ve Germiyan Sarayı’nın burada olduğunu simüle etmiş olduk. 4 yıl Germiyan Sarayı’nı hep buraya çizdik.
Projede sonradan şunu keşfedecektik; insanların zaten yoğun geçtiği, kaçınılmaz olarak kabalalık olarak, önemli güzergahların üzerinde bulunan, eninde sonunda sokaklardaki evlerin oluşacağı yerlere cami, hamam, han ve çarşılar yapılıyor. Ama “saray” bunun tam tersi bi yere yapılmalı. Saray bölgesine ulaşmak için tek sebep; saraya gitmek olmalı; ayak altında, yol üstünde olmamalı.
İşte böyle geçen yıllar sonunda Öğr. Gör. Halil Ölmez hoca, Osmanlı arşivlerine girerek yaptığı çalışmayı noktaladı ve bir makale yayınladı: “Germiyan Sarayı’ndan Hükümet Konağına: Eski Kütahya Sarayı’nın Tarihçesi Hakkında Bir Deneme”.
Bu makaleyi heyecanla okuduk ve çok mutlu olduk. Germiyan Sarayı’nın yeri gerçekten de söylediğimiz yerdeydi; Hükümet Sarayı, Saray Cami, Kütahya Lisesi, Yeşil Cami, Çamlıbahçe ve hatta Vazo’ya kadar ulaşan geniş alanda Germiyanoğulları bir saray yapmıştı.
Saray, Germiyanoğlu sonrası Osmanlı’da Beylerbeyliği sarayı olarak kullanılmaya devam etmiş. Şehzadeler, valiler şehri buradan yönetmiş. Yüzyıllar içinde değişime uğramış ve en sonunda çeşitli olaylarla yıkılmış. O arada artık “konak” anlayışı yerleşmiş ve koca saray yerini birbirinden bağımsız binalara bırakmış. Sarayın ana binası erine eski bir fotoğrafta gözüken ahşap bir bina yapılmış. Fuat Paşa bu binanın yerine “Hükümet Sarayı”nı yaptırmış.
Germiyan Sarayı’nın da ana bölgesi; Hükümet Sarayı ile Kütahya Lisesi’ni de kapsayan geniş bir alandaymış. Sarayın tamamı, bahçesi ve hamamlarıyla öyle geniş bir alandaymış ki; Evliya Çelebi bu alan için “Halep Sarayı’nın avlusu kadardır” diyor ve Hıdırlık’tan baktığında gördüğü en büyük yapının 360 odalı Germiyan Sarayı olduğunu söylüyor.
Evliya Çelebi’nin 28 tane hamamı olduğunu söylediği Germiyan Sarayı’nın hamamlarından biri Saray Hamamı, bugün hala ayakta. Küçük Hamam’ın bile bu bölgeye bu kadar yakın olduğundan bu hamamlardan biri olabileceğini düşünüyoruz. Saray Cami ise Germiyanoğlu sonrası, Germiyanoğlu’nun son beyi II. Yakub Bey’in komutanı Hisar Bey’in oğlu Mustafa bey tarafında yapılmıştır.
Yani Fuat Paşa buraya Hükümet Sarayı yaptırdığı için buraya “Saray Mahallesi” denmemiş. Evliya Çelebi’de ve sonraki kaynaklarda da burası “Saray Mahallesi” olarak geçiyor. Fuat Paşa, Saray’ın üstüne yapılan ahşap bina üstüne taş bir saray yaptırmış.
700 yıldır burası Saray Mahallesi ve şehrin yönetildiği bölge. Şehre doğudan gelen Germiyanoğlu’nun kendisine saray için seçtiği tepe; şehrimizin 700 yıldır yönetildiği bölge. Germiyanoğlu buradan yönetti, Anadolu Beylerbeyliği iken burası kullanıldı. Beylerbeyliği eyaletlere bölününce ve Kütahya vilayet olunca da valilik burasıydı. Yunan işgalinde, şehri ele geçirmenin sembolü olarak Yunanlılar şehri buradan yönetti. Cumhuriyet sonrası da valilik burasıydı. Valilik Zafer Meydanı’na taşındı ama Zafer Meydanı da vakıf kayıtlarında Germiyan Saray bölgesinin içi. Yani bugün bile kesintisiz olarak hala Germiyan Sarayı bölgesinden idare ediliyoruz.
Ulu Cami, Balıklı, Aşağı Çarşı; şehrin binlerce yıl, her dönemde önemli olmuş bölgeleri. Saray bölgesi ise bu bölgelere ilave olarak önemli olmuş bir yer ve Germiyanoğlu’nun şehre imzası. Şehrin silüetini, rotalarını, mahallelerini ve tarihi etkileyen ve ortaya çıkışından itibaren şehrin ana bölgesi olan Saray Mahallesi, ismini ve önemini yüzyıllardır korumakta. Şehre bir misafirimiz geldiğinde Vazo’dan başlayıp önce Saray Mahallesi’ni gezdirmek üzere Çamlıbahçe’ye ulaşıyoruz. Saray Hamamı da artık içine girilebilir bir kafetarya olduğuna göre buradan Ulu Cami’ye kesintisiz olarak korunmuş ve güzelleştirilmiş bir şehir olmaya giden ilk adım tamamlanmış demektir.
// Abdullah Reha Nazlı, 11.08.2026
