Ahi Mustafa Mahallesi
Ahi Mustafa Sokak
Ahi Mustafa Mescidi
Ahi Mustafa Zaviyesi
Ahi Mustafa Türbesi
Ahilik haftasındayız. Ulu Cami’nin önündeki alan geçen hafta park olarak açıldı. Bu alan aslında tarihte çok kıymetli bir bölgeydi; Ahi Mustafa Zaviyesi’nin olduğu yerdi. Ulu Cami’nin önündeki o alanı da kapsayan küçük bir bölgenin tarihteki ismi “Ahi Mustafa Mahallesi”. Şehrimizin en eski mahallelerinden biri. Tarihte Altıntaş, Eskişehir ve Aslapana yönlerinden gelen yolların Gediz, Çavdarhisar ve Tavşanlı yollarını bağladığı tam kesişim noktası. İlk Selçuklu ve ilk Germiyan eserleri de burada.
Evliya Çelebi de “Ahi Mustafa Mescidi”nden bahsediyor. Dönenlerin arkasında, Eğdemir hamamının olduğu sokakta veya başka bir yerde olabilir ama hiçbir iz kalmamış. “Ahi Mustafa Sokak” dışında bu bölgede bir isim yok. Tarihte ayrıca “Ahi Mustafa Zaviyesi” var. Mustafa Kalyon, tam yerinin Ulu Cami İş Merkez olduğunu söylüyor, zaten eski Kütahyalılar buradan geçerlerken “burada bir zat yatıyor” derlermiş.
Zaviyeden iş merkezine nasıl bir geçiş olduğunu keşfedemedik. Eski fotoğraflara detaylı baksak da o ahşap yapılardan hangisinin zaviye olduğunu kesinleştiremedik. Ama Ahmet Yakupoğlu’nun çizdiği, Dick Ossemann’ın fotoğrafladığı hali iş merkezi yapılana kadar duruyormuş.
Her zaman kültürden yana olmak gerekli. Nice kayıp kültürü sokak isimlerinde kalan detaylar sayesinde fark ettiğimizi sürekli anlatıyoruz. Atalarımız tek bir sokak ismini bile boşuna vermemiş. Bu isimler tespit edilene kadar vatandaşla konuşmuşlar. Değirmen Sokak diyorsa bilin ki orada değirmen vardı. Sultan bağlarının olduğu yerin ismi dahi bugün Üzüm Sokak. Şehrimiz kültürünü korumak her şeyden daha önemli. Bu sebeple belki de bu parkın isminin “Ahi Mustafa Parkı” olması güzel olurdu.
Ahi Mustafa bölgesi aynı zamanda şehrimizin en eski yerleşim yerlerinden birini göstermiş oluyor. Ama “Ahi” geçen her şey için de aynısı geçerli. Şehrimizin binlerce yıllık güzergahlarını çalıştığımız projemizdeki en eski rotaların tamamının üstünde Ahi eserleri var. Selçuklu ve Germiyan döneminde zaten önemli olan güzergahlara Ahilik yapıları inşa edilmiş.
Ahi Mustafa Mahallesi, tarihte şehrin kalbi. Ulu Cami de burada. Ama burası aynı zamanda kervanların batıya veya kalenin yük kapısına giden yolunun üzerinde. Ulu Cami’nin arkasında gittiğinizde Dükkancık Mescidi sizi bugünkü “Gediz Caddesi”ne çıkarır. Gediz, yani şehrin batısına giden yolun başlangıcı burasıdır. Bu yolun ortasında kalenin yük kapısına çıkan noktaya da varırsınız. Tam bu noktada ne vardır; “Ahi Arslan Cami”.
Bu noktadan şehrin batısına giderseniz önce Soğuk Çeşme sonra Yokuşbaşı vardır. Yokuşbaşı, bugünkü Okmeydanı’ndaki okçu heykelinin olduğu yer. Burası da önemli nokta. Çünkü Çavdarhisar ve Gediz’e giden yollar burada kesişiyor. Burası şehrin batı girişi. Yunan İşgali’nde Yunan ordusu da şehre buradan girdi.
Kütahya’ya batıdan geldiniz ve çarşıya gideceksiniz diyelim. Bu kez kalenin öbür yamacından dolaşırsınız. Maymun kayası ile birlikte kalenin kenarından geçtiğinizde nereye varsınız; Ahi Evran Türbesi ve Mescidi’ne. Bu yoldan ilerlediniz. İshak Fakih Cami’nin hemen yanında ne vardır; Ah İzzeddin Türbesi.
Şehre güneyden girerseniz, bugünkü Sazak’tan aşağı inip Huzurevi’ne varırsınız. Beşikkaya Caddesi sizi Gökçimen’e atar. Gökçimen’den kaleye, çarşıya ve şehrin kalbine giden yol neresidir; Ahi Erbasan Caddesi. Bu cadde Ahi Erbasan Türbesi’ne varır. Buradan ya Sultanbağı’na giden geçide yani Kocakaya’ya gidersiniz; ya da Kapan bölgesine yani Ahi Mustafa Mahallesi’ne inersiniz.
Tarihte İstanbul, Bursa, Bozüyük tarafından gelirseniz; bugünkü Azot Fabrikası’ndan Atatürk Bulvarı’na doğru ilerlersiniz. Ama çarşıya gitmek için Vazo’nun olduğu yere gitmenize gerek yoktur. Belediye’nin arkasından Musalla’ya çıkar, oradan Meydan Cami’ne varırsınız. Meydan Cam’nin sağında Meydan Köprüsü, arkasında Dombey Köprüsü. Arkasındaki köprüden geçerseniz “Pirler Mahallesi”ne girmiş olursunuz, ki burası da ahi bölgesidir.
Burcu Akbulut, 2024 yılındaki makalesinde, Osmanlı döneminde Kütahya sancağında 32 Ahi zaviyesi (13'ü şehir merkezlerinde, 20'si kırsal alanda), 40 Ahi çiftliği, 17 Ahi vakfı, 3 Ahi mescidi, 7 "Ahi" adlı yerleşim yeri olduğundan bahseder.
Ahi bölgeleri, şehrimizin en eski yerleşim yerlerini temsil eder. Selçuklu ve Germiyan dönemi ruhunun şehrimizde kaybolmaması için ahilik ile ilgili tüm bilgilerin şehirde korunması, bu bölgelere ahilik isimlerinin verilmesi, kayıp eserlerin inşa edilmesi oldukça önemlidir. Şehrimizdeki tüm kararların kültürden yana alınması dileğiyle.
// Abdullah Reha Nazlı, 16.09.2026
